thumbnail_Κουμουλλα 1Γράφει ο Γιάννης Θ. Πατέλλης

 Ξερολιθιές, «λιθοζώναρα», «αιμασιές» και κάποιες άλλες λέξεις, ανάλογα με το τοπικό ιδίωμα κάθε τόπου, χαρακτηρίζουν ένα κομψοτέχνημα της λαϊκής αρχιτεκτονικής μας, το οποίο προσφέρει στήριξη στο επικλινές έδαφος, διαχωρισμό ορίων σε κτήματα και χωράφια, πολλές άλλες οικοδομικές εργασίες, με το απλούστερο οικοδομικό υλικό που συναντούμε στη φύση, την πέτρα.

Βρέθηκα πριν λίγες μέρες στον Πλατύ-Γιαλό για να εντοπίσω ένα «αγοτεμάχιο», γονική κληρονομιά. Είχα καιρό να το επισκεφτώ. Με έφεραν τα βήματα προς τα εκεί, με αιτία το «κτηματολόγιο».

Βάδιζα ανάμεσα στα απομεινάρια από κτήματα, πολιορκημένα από κτίρια νεότερα και παλαιότερα, κατοικίες  και μικροξενοδοχεία, κάτι ανάμεσα σε αστική και ημιαστική δόμηση, που δύσκολα μπορείς να της προσδώσεις ένα ταξικό προσδιορισμό. Στέκουν ακόμα πολλές «κουμούλλες», δομημένες από σκέτη πέτρα, χωρίς συνδετικό κονίαμα ή τσιμέντο, «ξεροτρίχαλλα», όπως αποκαλούνται στο δικό μας τοπικό ιδίωμα οι ξερολιθιές. Στηρίζουν «δαμάκια», προστατεύουν από τα νερά της βροχής και τη διάβρωση του εδάφους ή περικλείουν όρια από μικροκτήματα, όπως και το δικό μου. Φτιαγμένες με τη λεγόμενη τεχνική «εν ξηρώ» ενισχύουν και τη βιοποικιλότητα, αφού φωλιάζουν στις ρωγμές τους μικροπούλια, ερπετά και έντομα. Αφήνουν ακόμα να ξεπετάγονται από τα σωθικά τους αγριολούλουδα και πρασινάδες, υπέροχα διαπιστευτήρια εναρμόνισης με το φυσικό περιβάλλον.

Κοίταζα τα μέρη που περνούσα τα παιδικά μου καλοκαίρια τυλιγμένα στο μαρτιάτικο φως, την υγρασία από την αλμύρα της θάλασσας, με την ιδιαίτερη ολόδική τους αύρα.

thumbnail_Κουμούλλα 2Πηγαίνοντας το χρόνο πίσω πολλές δεκαετίες, ανατρέχοντας στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, αυτή η εποχή είχε για το κτήμα στον Πλατύ-Γιαλό, με το αμπέλι, τις αχλαδιές, τις συκιές και τις ελιές, μια σημαντική εαρινή εργασία. Ήταν η αποκατάσταση των ζημιών, που προκαλούσαν οι χειμωνιάτικες μπόρες, στις κουμούλες του χωραφιού, όλες ξεροτρίχαλλα. Οι μεγάλες ήταν δουλειά του εργάτη, οι μικρές ήταν στα καθήκοντα της γιαγιάς Μαρίας, που φρόντιζε με ιδιαίτερη αγάπη το προικώο κτήμα της, με βοηθούς και μαστορόπουλα εμάς τα εγγόνια της. Είχε ξεσηκώσει την τεχνική ύψωσης της ξερολιθιάς από τους παλιούς εργάτες γης, όλοι με ιδιαίτερη ικανότητα σ’ αυτή την τέχνη. Στη βάση, στα θεμελιά, οι πιο μεγάλες πέτρες, όσο υψώνονταν ο τοίχος οι μικρότερες, όλες πλεγμένες και στερεωμένες μεταξύ τους με μικρά χαλικάκια στα πλάγια. Κουβαλητές της πρώτης ύλης, πέτρες και χαλίκια, τα μαστορόπουλα, δηλαδή εμείς τα παιδιά.

Ήταν ακόμα η εποχή που κάθε δαμάκι, κάθε «σπορί», έπρεπε να καλλιεργηθεί και να αξιοποιηθεί. Και ο τοίχος από την ταπεινή ξερολιθιά προστάτευε το λιγοστό χώμα από τη διάβρωση της βροχής. Να κρατηθεί στο φτωχικό έδαφος το αμπελάκι, η ελιά, η συκιά, να βγει και λίγο κριθάρι, που θα λιγόστευε την ανάγκη από το αγορασμένο αλεύρι της χρονιάς. Αφού για κάθε φαμίλια, ο φούρνος του σπιτιού άναβε μια φορά, συνήθως κάθε Σάββατο, για το βδομαδιάτικο ψωμί.

Το ξεροτρίχαλλο εκτός από την αναμφισβήτητη αξία του, ως φθηνή και γρήγορη τοιχοποιία, έχει και ένα άλλο σημαντικό πλεονέκτημα. Γκρεμίζεται από τα νερά της βροχής και τις κακοκαιρίες μόνο ένα μικρό μέρος του, εύκολα επισκευάσιμο.  Όχι ολόκληρος ο τοίχος, όπως συνήθως συμβαίνει με τις σύγχρονες τεχνικές από τσιμέντο.

Βέβαια με το πέρασμα του χρόνου όλα αλλάζουν. Αλλάζουν οι συνθήκες και οι τρόποι ζωής, οι άνθρωποι και οι  ανάγκες τους. Τώρα πλέον ελάχιστα κτήματα καλλιεργούνται, με προϊόντα για οικογενειακή χρήση. Τα περισσότερα έχουν ενταχθεί στον αστικό ιστό και οικοπεδοποιηθεί. Την ταπεινή ξερολιθιά συναντάς μόνο σε κάποιες απομακρυσμένες περιοχές, κτήματα και βοσκοτόπια, ως απομεινάρι μιας εποχής που την καλύπτει η αχλή της λησμονιάς.

 Υ.Γ. Στο φίλο καλλιτέχνη του φακού Στάθη Κλήμη οφείλω τις ασπρόμαυρες φωτογραφίες του κειμένου. Τον ευχαριστώ ιδιαίτερα.

 Κάλυμνος, Μάρτης 2019

ioannispatellis@hotmail.com

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Google photo

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s