tsoulfas.G.-1

Η Νικολέτα Τσίγκρα με τον 97χρονο Καλύμνιο καπετάνιο και επί δεκαετίες πρόεδρο του τοπικού Συνεταιρισμού Σπογγαλιέων και Αλιέων Γιάννη Τσουλφά

Αφιέρωσε πολλές ώρες για να συλλέξει μαρτυρίες από ανθρώπους που έχουν συνδέσει το πέρασμά τους από τη ζωή με την σφουγγαράδικη ιστορία της Καλύμνου. Για να ακούσει τον κυρ- Δημήτρη, τον κυρ- Μανώλη, τον κυρ- Γιάννη- ανθρώπους της σκληρής βιοπάλης- να ανοίγουν κυριολεκτικά την καρδιά τους και να ανασύρουν από το προσωπικό τους χρονοντούλαπο τις εμπειρίες και τα βιώματά τους. Επικαλούμενοι μνήμες συνυφασμένες με τη θάλασσα και το σφουγγάρι που έδωσε ζωή στον άγονο τόπο τους. Και δεν στάθηκε μόνο εκεί. Έδειξε ενδιαφέρον και για τις γυναίκες τους, οι οποίες διαδραμάτισαν τον δικό τους αξιόλογο ρόλο, όχι μόνον ως νοικοκυρές και μάνες, αλλά και ως ενεργά πρόσωπα στην τοπική κοινότητα.

sdrega N.-1

Συνομιλώντας με την 88χρονη Νομική Σδρέγα, σύζυγο του αείμνηστου καπετάνιου και σφουγγαρά Δημήτρη Ν. Σδρέγα

Η νεαρή ιστορικός Νικολέτα Τσίγκρα κρατά στα χέρια της έναν βιωματικό θησαυρό. Ηχογραφημένες αφηγήσεις “απλών” ανθρώπων της Καλύμνου, οι οποίοι αναπαράγουν το σπογγαλιευτικό παρελθόν τους και το τοποθετούν στο σύγχρονο παρόν ιστορικοποιώντας το στις παρούσες κοινωικοοικονομικές, πολιτικές και προσωπικές συνθήκες.

Ξεκίνησε την έρευνά της το 2013 ως προπτυχιακή φοιτήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου στη Λέσβο. Τη συνέχισε όμως και μετά την ολοκλήρωσή της, δεδομένου ότι ανοίχτηκε μπροστά της ένα μεγάλο πεδίο μελέτης, αντιλαμβανόμενη πολύ γρήγορα την απαράμιλλη αξία των προσωπικών αυτών μαρτυριών, μιας και προέρχονται από ανθρώπους που κάνουν τον κύκλο τους στη ζωή και φεύγουν, παίρνοντας μαζί τους το σημαντικότερο ίσως κομμάτι της ιστορίας του νησιού.

Ακριβώς επειδή φέρει την ιδιότητα της ιστορικού είναι σε θέση να αντιληφθεί πως η πραγματική δύναμη αυτού του υλικού μπορεί να ενεργοποιηθεί μόνο αν γίνει προσβάσιμο και ενσωματωθεί στο υπάρχον αρχειακό υλικό που αφορά στην σφουγγαροσύνη, προκειμένου επισκέπτες και ερευνητές να έχουν στη διάθεσή τους ένα σύνθετο αρχείο που θα επιτρέπει τη συγκριτική έρευνα και την πολύπλευρη ιστορική ερμηνεία.

Με την αμέριστη συνεργασία του συλλόγου «Οι Φίλοι του Ναυτικού  Μουσείου Καλύμνου» -του οποίου είναι γενική γραμματέας- έχει εκφράσει την πρόθεσή της στη νυν αλλά και στην προηγούμενη δημοτική αρχή να χαρίσει αυτό το υλικό στον Δήμο προκειμένου να αξιοποιηθεί όπως του πρέπει, μέσω της δημιουργίας ενός Αρχείου Προφορικής Ιστορίας (ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΔΩ και ΕΔΩ).

Την τελευταία δεκαετία ο κλάδος της Προφορικής Ιστορίας παρουσιάζει μια ιδιαίτερη ανάπτυξη όχι μόνο μέσα στα πανεπιστήμια αλλά κυρίως με τη δημιουργία ομάδων εθελοντών στο πλαίσιο των τοπικών κοινωνιών οι οποίες συλλέγουν προφορικές μαρτυρίες, μετά από μια ταχύρρυθμη εκπαίδευση. Ως νησί είμαστε τυχεροί γιατί η Νικολέτα Τσίγκρα έκανε μόνη της όλη αυτή τη δουλειά.

Αυτόν τον άνθρωπο είχα πραγματικά μεγάλο ενδιαφέρον να τον γνωρίσω και να μάθω περισσότερα πράγματα για την σπουδαία έρευνά του. Από τις πρώτες κιόλας μας κουβέντες αντιλήφθηκα την αγάπη και το πάθος της για το αντικείμενό της. Οι ιδέες και τα σχέδιά της για την περαιτέρω αξιοποίηση του υλικού που έχει συγκεντρώσει, θα μπορούσαν να αναδείξουν και να καταστήσουν την Κάλυμνο πόλο ερευνητικής έλξης σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Αρκεί οι τοπικοί ιθύνοντες να αντιληφθούν την μοναδική του σημασία και αξία και να συνειδητοποιήσουν βαθιά πως «τα γεγονότα που οι άνθρωποι θυμούνται (και ξεχνούν) αποτελούν το υλικό από το οποίο κατασκευάζεται η ιστορία».

Την ερχόμενη Κυριακή 8/12 στις 6 το απόγευμα στο ισόγειο του Πνευματικού Κέντρου στο πλαίσιο εκδήλωσης του Συλλόγου «Φίλοι του Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου» η Νικολέτα Τσίγκρα θα αναπτύξει το θέμα «Η συμβολή της Προφορικής Ιστορίας στις τοπικές κοινωνίες» και θα αναφερθεί αναλυτικά στην έρευνά της, παρουσιάζοντας πολύ ενδιαφέρον οπτικοακουστικό υλικό. 

«Θα ήθελα πολύ να δω στην αίθουσα τους ανθρώπους με τους οποίους συνομίλησα και τις οικογένειές τους» υπογραμμίζει η ίδια.

Η συνέντευξη

-Πως προέκυψε η ενασχόλησή σου με την καταγραφή των προσωπικών μαρτυριών των Καλύμνιων σφουγγαράδων και των γυναικών τους;

Η ενασχόλησή μου με την καταγραφή της τοπικής ιστορίας μέσα από την Προφορική Ιστορία, ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2013, ούσα προπτυχιακή φοιτήτρια στο Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου στη Λέσβο. Την περίοδο εκείνη, συζητούσα με την τότε επιβλέπουσα καθηγήτρια μου δυο πιθανά θέματα τα οποία θα με οδηγούσαν στη συγγραφή της πτυχιακής μου εργασίας, η οποία σημειωτέον, στα Τμήματα των Σχολών Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών δεν είναι απαραίτητη για τη λήψη του πτυχίου. Οπότε καταλαβαίνετε ότι ήταν μια επιπλέον επιλογή με πολύ μεγάλο φόρτο εργασίας η οποία είχε ως βάση την πρωτογενή έρευνα, πέρα από τη βιβλιογραφική και αρχειακή. Δε θα σας κρύψω ότι σκεφτόμουν δυο ερευνητικά ζητήματα τα οποία “έτρεχαν” παράλληλα στο μυαλό μου. Το πρώτο θέμα ήταν ο τρόπος που βίωσαν και η εμπειρία που είχαν η πρώτης και δεύτερης γενιάς Μικρασιάτες πρόσφυγες στο νησί της Λέσβου. Όπως ενδεχομένως γνωρίζουμε, η Λέσβος είναι προσφυγομάνα η οποία δέχτηκε τους ξεριζωμένους του 1922.

Για να μην επεκταθώ όμως περαιτέρω, το δεύτερο θέμα το οποίο είχα στο μυαλό μου, ήταν σε αρχικό στάδιο οι σφουγγαράδες μας. Με “έτρωγε” μέσα μου η καλύμνικη καταγωγή μου και όλες οι ιστορίες που είχα ακούσει κατά καιρούς ως παιδί από τον παππού μου για το νησί, αφού ο ίδιος και οι γιαγιάδες μου ήταν Καλύμνιοι της “εσωτερικής” διασποράς. Σε ένα πρώτο επίπεδο ήμουν αρκετά διστακτική, επειδή δε γνώριζα πώς μπορώ ένα τοπικό θέμα να το φέρω στην πανεπιστημιακή κοινότητα και να το υποστηρίξω κατάλληλα. Η καθηγήτριά μου ωστόσο, με ώθησε να το τολμήσω και πραγματικά ακόμη κι αυτή τη στιγμή που μιλάμε την ευχαριστώ εγκάρδια. Μέσα από το πλέγμα της κοινωνικής και πολιτισμικής ιστορίας λοιπόν, θα ξετυλιγόταν το “κουβάρι” της ιστορίας της εργασίας. Ωστόσο, λίγες ημέρες πριν κατέβω στο νησί (Αύγουστος του 2013), επικοινώνησα με την καθηγήτριά μου και τη ρώτησα, πώς θα της φαινόταν αν έπαιρνα προφορικές μαρτυρίες κι από τις γυναίκες των σφουγγαράδων. Ενθουσιάστηκε!!! Σας το λέω χωρίς υπερβολή. Ούτως ή άλλως ήταν κατενθουσιασμένη με το θέμα, οπότε η σκέψη μου αυτή, ήταν το “κερασάκι στην τούρτα.”

-Πότε ξεκίνησε η έρευνά σου και με πόσους σφουγγαράδες μίλησες;

Η πρωτογενής έρευνα ξεκίνησε τον Αύγουστο του 2013 και ολοκληρώθηκε τον Απρίλιο του 2014, πραγματοποιώντας δώδεκα συνεντεύξεις. Οκτώ με συνταξιούχους σφουγγαράδες και τέσσερις με γυναίκες. Χρησιμοποιώ καταχρηστικά τη λέξη “συνέντευξη” η οποία πόρρω απέχει από τη δημοσιογραφική. Για τη συγγραφή της πτυχιακής μου εργασίας δούλεψα με αυτές τις προφορικές μαρτυρίες. Η συλλογή των προφορικών μαρτυριών συνεχίστηκε το καλοκαίρι του 2015, συνομιλώντας με αρκετούς σφουγγαράδες. Το κομμάτι των ανδρών δε, θα συνεχίσω να το ερευνώ. Το πρωτογενές υλικό που συνέλεξα είναι ικανοποιητικό. Στο ερευνητικό στόχαστρο είναι πλέον οι γυναίκες τους, ερευνώμενες από την κοινωνιολογική σκοπιά μέσω της βιογραφικής μεθόδου.

Ηλικιακά οι πληροφορητές και οι πληροφορήτριές μου βρίσκονται ανάμεσα στα 62 – 63 έως και τα 85. Τρεις εξ αυτών, απ’ όσο γνωρίζω, δε βρίσκονται στη ζωή.

-Ως ιστορικό τι είναι αυτό που σε θέλγει στην προφορική ιστορία;

Αχ! Τί να σας πρωτοπώ; Ό,τι και να προσπαθήσω να σας μεταφέρω, είναι το ελάχιστο το οποίο δεν αποτυπώνει με κανέναν τρόπο το “μικρόβιο” του/της ιστορικού που ασχολείται με την Προφορική Ιστορία. Στην Ελλάδα θέλω να τονίσω ότι ασχολούμαστε κυρίως γυναίκες σε μόλις τρία Τμήματα Ιστορίας από τα αρκετά που υπάρχουν. Είναι ένας κλάδος της Επιστήμης της Ιστορίας, μια ειδίκευση αν θέλετε, η οποία έχει επιστημονικό υπόβαθρο με λαϊκά χαρακτηριστικά. Είναι το κομμάτι αυτό της Ιστορίας που φέρνει σε επαφή την ιστορικό – ερευνήτρια με την πρώτη πηγή της ιστορικής γνώσης. Τον ίδιο τον άνθρωπο!!! Τον άνθρωπο ο οποίος δεν έχει ο ίδιος την επίγνωση ότι είναι ένα ιστορικό πρόσωπο, ένα υποκείμενο προς επιστημονική διερεύνηση.  Ότι η ίδια του η ζωή, τα βιώματα και οι εμπειρίες του είναι άκρως σημαντικά για εμένα, για εσάς, για όλους μας. Για όσους και όσες θέλουμε να μάθουμε. Είναι μια διαφορετική πηγή πληροφόρησης. Δεν είναι ο “άλφα” ή “βήτα.” Η Προφορική Ιστορία είναι μέρος της κοινωνίας, είναι η “Ιστορία από τα κάτω.” Είναι η πρόταξη της ατομικής – προσωπικής μνήμης η οποία εν προκειμένω αντανακλά σε συλλογικό τοπικό επίπεδο.

thumbnail_ΕΠΙΣΚΕΠΤΩΝ ΝΜΚ 039

Ο αείμνηστος καπετάνιος Δημήτρης Ν. Σδρέγας στο Ναυτικό Μουσείο Καλύμνου

-Υπάρχουν κάποιες απαραίτητες δεξιότητες που πρέπει να έχει ένας ερευνητής προφορικής ιστορίας και ποιες είναι αυτές;

Ασφαλώς. Το κυριότερο εξ’ αυτών, είναι να ΑΓΑΠΑ την ανθρώπινη ύπαρξη και υπόσταση, ώστε να σπείρει τον σεβασμό προς τους αφηγητές και τις αφηγήτριες. Ο σεβασμός είναι ο θεμέλιος λίθος των ανθρωπίνων σχέσεων. Εάν εγώ ως ερευνήτρια δε σεβαστώ αυτούς τους ανθρώπους, τότε πώς μπορώ να είμαι σε θέση να ζητήσω τη βοήθειά τους για τη διεξαγωγή της έρευνας; Όταν προχωρήσει σε ένα τέτοιο επίπεδο, τότε θα ΜΑΘΕΙ ΝΑ ΑΚΟΥΕΙ τον άνθρωπο που αφηγείται, που ανοίγει κυριολεκτικά την καρδιά του και ανασύρει από το προσωπικό του χρονοντούλαπο τις εμπειρίες και τα βιώματά του. Έτσι, ο ιστορικός – ερευνητής θα μάθει να μιλάει ελάχιστα ή και καθόλου σε κάποιες περιπτώσεις. Και αυτό δηλαδή οφείλει να κάνει ή να κάνει μικρές ανεπαίσθητες παρεμβάσεις οι οποίες θα πάνε παραπέρα τη συζήτηση και τη σκέψη των αφηγητών/τριών. Η σιωπή ήταν χαρακτηριστικό το οποίο δυστυχώς δεν είχα, αλλά με βοήθησαν να το καλλιεργήσω σε κάποιο βαθμό, οι αφηγητές και οι αφηγήτριές μου. Και ακόμη προσπαθώ βέβαια. Έχω δρόμο μπροστά μου…. Η έρευνα απαιτεί ενδιαφέρον και το συγκεκριμένο γνωστικό αντικείμενο έχει πολύπλευρη διάσταση που είναι ανεξάντλητη. Δε θα σας περιγράψω τη μέθοδο και τη μεθοδολογία της, γιατί θα χρειαστούν πάρα πολλές σελίδες. Κρατήστε  τα προαναφερθέντα.

-Όση ώρα διαρκούσε η κάθε μια από τις συνομιλίες σου με τους Καλύμνιους σφουγγαράδες και τις γυναίκες σου, ποια ήταν τα συναισθήματα των συντεντευξιαζόμενων οι οποίοι καλούνταν να κάνουν μια διαφορετική, πιο ουσιαστική “βουτιά” στο παρελθόν τους, στη ζωή τους την ίδια; Πως αντιλαμβάνονταν και πως λειτουργούσε στους ίδιους, το αυθεντικό σου ενδιαφέρον- ενός επιστήμονα- για τα δικά τους πεπραγμένα; 

Καταρχάς να σας πω ότι, με όσους από τους σφουγγαράδες και τις γυναίκες τους ήρθα σε επαφή, εξήγησα ευθύς εξ αρχής το τί ακριβώς πρόκειται να κάνω και τον λόγο που κάνω τη συγκεκριμένη έρευνα. Είναι πρωτίστως θέμα προσωπικής ηθικής και δευτερευόντως ακαδημαϊκής δεοντολογίας. Ήταν πολύ πρόθυμοι να κάνουν αυτή τη “βουτιά” στο παρελθόν τους. Δεν είναι εύκολο σε κάποιες περιπτώσεις να γίνει ανάκληση της μνήμης, καθώς υπάρχει συναισθηματική φόρτιση. Ιδίως οι γυναίκες αρκετές φορές δάκρυζαν, έκλαιγαν. Χρειάστηκε να κλείσω το μαγνητοφωνάκι σε τέτοιες καταστάσεις και να συνεχιστεί η συζήτηση, αφότου ηρεμούσαν. Αυτό θεώρησα ότι ήταν πρέπον να κάνω. Άλλοι ερευνητές, διαφωνούν με αυτή μου την άποψη και τη στάση. Σε άλλη περίπτωση συνεχίσαμε τη συζήτηση, ενώ η γυναίκα ήταν δακρυσμένη και μου έλεγε, “άσε τί πέρασα, μη συζητάς”. Άλλες στιγμές σιωπούσαν. Να ξέρετε ότι και η σιωπή είναι ερμηνεία. Θα σας πω κάτι που με έχει αγγίξει πάρα πολύ. Όταν συνέλεξα το πρωτογενές υλικό για την πτυχιακή εργασία και επέστρεψα στη Λέσβο, κατά την αποηχογράφηση, τη διαδικασία δηλαδή να μεταφέρω τη συζήτησή μας ηλεκτρονικά στον υπολογιστή σε μορφή word, όταν άκουγα ξανά τους ανθρώπους αυτούς, αισθανόμουν ότι ξανά ζούσα την κουβέντα μας. Είναι τόσο ζωντανό όλο αυτό που προσπαθώ να σας περιγράψω. Θυμόμουν τις κινήσεις τους, τον τρόπο έκφρασής τους, τον λεκτικό κι επικοινωνιακό τρόπο εκφοράς των βιωμάτων τους. Μου έρχονταν στο μυαλό τα δακρυσμένα μάτια της κάθε ηλικιωμένης γυναίκας, η θέληση να μιλήσουν αβίαστα για όσα πέρασαν. Αντίστοιχα για τους σφουγγαράδες, θυμόμουν την παραστατικότητα με την οποία μου περιέγραφαν τα κομμάτια που συνθέτουν την επαγγελματική τους δραστηριότητα και τη στενοχώρια τους για ένα επάγγελμα που αγάπησαν το οποίο εξαλείφεται.

Όσον αφορά στο δεύτερο σκέλος της ερώτησής σας, οι ίδιοι οι άνθρωποι ήταν και εξακολουθούν να είναι αυθεντικοί μαζί μου και να με εκπλήσσουν πάρα πολύ ευχάριστα!!! Δεν τους φάνηκε παράξενο ή πρωτόγνωρο, δεδομένου ότι κάποιοι είχαν δώσει και παλαιότερα δημοσιογραφικές συνεντεύξεις. Όταν τους εξήγησα ότι είναι μια έρευνα η οποία θα οδηγήσει σε μια εργασία που θα παρουσιαστεί σε έναν άλλον χώρο (τον πανεπιστημιακό), τους φάνηκε φυσιολογικό. Αυτό έδειξαν σε μένα. Εν αντιθέσει με τις γυναίκες οι οποίες μου είπαν, “να σου μιλήσω εγώ; Τί να σου πω; Δεν έχω κάτι. Τον άντρα μου ρώτα.” Μέχρι και τη στιγμή που ξεκίνησα να ερευνώ τον “γυναικείο σφουγγαράδικο” κόσμο οι γυναίκες ήταν παραγκωνισμένες από την τοπική κοινωνία και συνεπώς είχαν περιθωριοποιήσει τον ίδιο τους τον εαυτό. Θεωρούσαν ότι λόγο έχουν μόνο οι άντρες τους οι οποίοι οφείλω να σας πω ότι, έδειχναν να τις εκτιμούν και να αναγνωρίζουν τον κόπο και τις προσωπικές τους θυσίες. Με εμπιστεύτηκαν άνδρες – γυναίκες λέγοντάς μου, “κάνε ό,τι θες”, “κάνε ό,τι νομίζεις” κι αυτό ήταν μεγάλη ΤΙΜΗ για μένα, ενώ δε με γνώριζαν. Οπότε, ήταν διπλή δέσμευση για εμένα.

thumbnail_8

Από το φωτογραφικό αρχείο του συλλόγου «Οι Φίλοι του Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου»

-Αν δεν κάνω λάθος είναι η πρώτη φορά που δίνεται βήμα στις γυναίκες των σφουγγαράδων. Ανταμοίφθηκες για την απόφασή σου να ασχοληθείς με τη συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα; Ήταν μια αποκάλυψη για σένα αυτές οι γυναίκες; Έδωσαν τα λεγόμενά τους επιπλέον ποιότητα και νέα στοιχεία στην εργασία σου;

Δεν  κάνετε λάθος. Δε θα σας πω ψέματα, γιατί θα είναι σαν να κοροϊδεύω τον ίδιο μου τον εαυτό. Είμαι πάρα πολύ χαρούμενη που κάνω πρώτη αυτό το εγχείρημα, καθώς με τον καιρό, μέσα από το τοπικό βιβλιογραφικό υλικό διαπίστωσα ότι για τις γυναίκες δεν έχει γραφτεί κάτι ουσιώδες. Υπάρχουν μερικές διάσπαρτες σελίδες στην τοπική ιστοριογραφία οι οποίες κατ’ ουσία δεν αναφέρονται στις γυναίκες των σφουγγαράδων, αλλά στις γυναίκες του νησιού. Είναι περισσότερο προσωπική άποψη των τοπικών συγγραφέων, μια άποψη που έχει σχηματιστεί μεγαλώνοντας στο νησί. Δεν το θέτω ως αντιπαράθεση, αλλά ως διαπίστωση. Οπότε βρήκα αυτό το μεγάλο κατ’ εμέ κενό στην τοπική ιστοριογραφία, το οποίο επιθυμώ να αναδείξω όσο το δυνατόν τεκμηριωμένα και πολύπλευρα. Μια από αυτές τις γυναίκες ήταν η προγιαγιά μου της οποίας ο άντρας “έσκασε” στη βουτιά για το σφουγγάρι κι εκείνη έμεινε χήρα με τρία παιδιά όταν ήταν έγκυος στη γιαγιά μου και μένει και η γιαγιά μου χήρα επίσης με τρία παιδιά με τη διαφορά ότι ο παππούς μου ήταν ναυτικός. Οπότε, έχω αχνά κάποια ακούσματα, χωρίς να έχω άποψη.

Θα συμφωνήσω απόλυτα με τον χαρακτηρισμό σας “αποκάλυψη”, διότι οι ίδιες οι γυναίκες δημιούργησαν μια ολόκληρη ιδεολογία γύρω από εκείνες, χωρίς να το γνωρίζουν, καθοριζόμενες από την πολύμηνη αποδημία των συζύγων τους από το νησί. Κάθε μια από τις γυναίκες αυτές, είναι ένα σύγχρονο ιστορικό πρόσωπο κι ένα παράδειγμα προς μίμηση για το γυναικείο φύλο συλλήβδην. Παράδειγμα συνεχούς αγώνα και αγωνίας να ισορροπήσουν πάνω στους πολλαπλούς ρόλους που ανέλαβαν εκούσια ή ακούσια, αποδεχόμενες αυτά που τις συνέβαιναν, έχουσες πάντα στο νου τούς συζύγους τους. Ανταμοιβή για εμένα θα είναι οι γυναίκες και οι άντρες με τις/τους οποίες/ους συνομίλησα να διαβάσουν τη δουλειά μου και να δουν από μια άλλη και με άλλη οπτική τη δική τους ζωή. Το ίδιο θα ήθελα να συμβεί με τα παιδιά και τα εγγόνια τους.

-Υπάρχουν κάποια λόγια τους που άκουσες από τα χείλη τους και δεν θα ξεχάσεις ποτέ;

Υπάρχουν. Δε θα ήθελα όμως να ξεχωρίσω κάποιον από τους πληροφορητές ή κάποια από τις πληροφορήτριες μου, λόγω ότι για εμένα ως ιστορικό της Προφορικής Ιστορίας, όλες οι προφορικές μαρτυρίες είναι εξίσου σημαντικές και ιδιαίτερες, καθώς αποτελούν ένα ξεχωριστό ιστορικό τεκμήριο. Με αγγίζουν όλες το ίδιο και ταυτόχρονα με διαφορετικό τρόπο. Ως Νικολέτα όμως, η οποία βγαίνει από τα “ιστορικά της παπούτσια” και οφείλω να βγαίνω τακτικά, εάν θέλω πραγματικά να καταλάβω την πηγή της γνώσης μου και την ίδια την Ιστορία. Θα σας παραθέσω ένα σημείο της προφορικής μαρτυρίας ενός εκ των παλαιοτέρων καπετάνιων σε σπογγαλιευτικό σκάφος ο οποίος υπήρξε και το έναυσμά μου να ασχοληθώ από δω και στο εξής αποκλειστικά με τις γυναίκες. «Εφόσον βέβαια, φεύγαμε σε ξένα παράλια, υπέφεραν και οι οικογένειές μας, σκεπτόμενοι τον τρόπο ζωής μας, φοβούμενοι μήπως μας συμβεί τίποτα κακό και υπήρχε λοιπόν, νόστος. Όχι μόνο εκ μέρους των σφουγγαράδων για τις οικογένειες, αλλά και εκ μέρους των οικογενειών μας, των μητέρων μας, των αδελφών μας και των παιδιών μας. Παρ’ όλο που λείπαμε μήνες, σε όλα βρίσκαμε ανταπόκριση από τις γυναίκες μας, από τις μητέρες μας, από τις αδελφές μας και τα παιδιά μας και επειδή ξέρω τον τρόπο που ζούσανε, με παραδοσιακούς τρόπους, δεν είχαν μόνο την επίβλεψη των οικογενειών τους οι γυναίκες μας. Όλο τον γυναικόκοσμό μας, τον ονομάζω ΗΡΩΙΔΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ». Είναι μια γνώμη ΥΜΝΟΣ προς τις γυναίκες των σφουγγαράδων της Καλύμνου!!! Πριν από έξι χρόνια, δε μπορούσα να συλλάβω τη φράση αυτού του ανθρώπου. Έξι χρόνια μετά, στα είκοσι εφτά μου πλέον, είμαι συγκλονισμένη κατανοώντας τον σεβασμό και την εκτίμηση ενός άντρα προς το γυναικείο φύλο, τους πολλαπλούς ρόλους που ανέλαβαν και εξακολουθούν να αναλαμβάνουν οι γυναίκες ανά εποχή. Είναι άλλωστε σπάνιο ένας άντρας να έχει τέτοια άποψη. Για εμένα προσωπικά, είναι σταγόνα στον ωκεανό της σημερινής νοοτροπίας. Βέβαια, αυτό δε συμβαίνει, ούτε ισχύει για όλες.

-Η απόσταση από τα γεγονότα της ζωής τους, τι το διαφορετικό προσθέτει στην ανασκόπησή τους μέσα από το πρίσμα του παρόντος;

Το παρόν και το παρελθόν αλληλοϋπάρχουν και το ένα συμπληρώνει το άλλο. Η μια χρονική στιγμή είναι η συνέχεια της άλλης και η μνήμη είναι η γέφυρα που τις ενώνει. Αν καταλαβαίνω καλά, με ρωτάτε πώς διαχειρίστηκα το πρωτογενές υλικό που έχω συγκεντρώσει και πώς αυτό ερμηνεύεται βάσει του παρόντος. Στην Προφορική Ιστορία η απόσταση που αναφέρετε, ονομάζεται διαμεσολαβημένη μνήμη. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος που εκείνη τη στιγμή αφηγείται, θα αφηγούταν τα ίδια περιστατικά και τις ίδιες καταστάσεις με διαφορετικό τρόπο, εάν η συνέντευξη πραγματοποιούταν τη χρονική περίοδο που τα βίωνε για πρώτη φορά. Είναι μια άλλη προσέγγιση, ανάγνωση και κατανόηση του παρελθόντος σε παρόντα χρόνο.

-Τι αποκόμισες από τη γνωριμία και επαφή σου με αυτούς τους ανθρώπους; Άλλαξε η οπτική σου απέναντί τους; Διάβασες πράγματα «πίσω από τις μαρτυρίες» που κατέγραψες;

Θα σας απαντήσω αντίστροφα. Ως ερευνήτρια έπρεπε να πάω στο πεδίο ανυποψίαστη, δηλαδή ανήξερη για το τί επρόκειτο να ερευνήσω. Κατ’ αυτόν τον τρόπο οφείλουμε να λειτουργούμε. Έτσι πήγα ούτως ή άλλως. Δεν ήξερα ποιους ανθρώπους θα συναντήσω, επομένως δεν είχα εικόνα. Επιζητούσα να τους/τις γνωρίσω μέσα από τις μαρτυρίες τους και να μάθω για τη σφουγγαροσύνη και τις γυναίκες από τα δρώντα υποκείμενα. Αυτή είναι η δουλειά μου, να διαβάζω «πίσω από τις μαρτυρίες», ώστε να γράψω (ξανά) την ιστορία από το πρίσμα των απλών ανθρώπων.

Αποκόμισα πάρα πολλά από τις συζητήσεις μας με τους ανθρώπους αυτούς τόσο ως γυναίκα, όσο και ως ερευνήτρια. Μιλούν μέσα από ένα ευρύ φάσμα και χωρίς να το αντιλαμβάνονται, δημιουργούν κατευθυντήριες γραμμές σκέψης. Γίνονται οι σύγχρονοι κοινωνικοί λειτουργοί και ψυχολόγοι. Σε πρώτη φάση, δε γίνεται αντιληπτό από εμάς. Έτυχε να ακούσω (μαγνητοφώνηση) και να διαβάσω (ολοκλήρωση απομαγνητοφώνησης) προφορικές μαρτυρίες πάνω από πέντε φορές. Δεν “ξεπετάω” κανέναν και καμιά από τους σφουγγαράδες και τις γυναίκες τους.

-Όλες αυτές οι μαρτυρίες τι νόημα έχουν σήμερα; Θα μπορούσαν να μας οδηγήσουν σε μια άλλη βίωση της πραγματικότητας, σε μια άλλη κοινωνική συνείδηση;

Επιτρέψτε μου να πω ότι δεν έχουμε συνείδηση. Πόσο μάλλον κοινωνική! Θα σας εξηγήσω τί εννοώ. Εάν είχαμε κοινωνική συνείδηση το ερώτημα που μου υποβάλλετε θα ήταν κατάφαση. Οι μαρτυρίες αυτές είναι πιο επίκαιρες από ποτέ! Είναι ίδια η Κάλυμνος!!! Είναι η Κάλυμνος που σιγά – σιγά “σβήνει”, “φεύγει”, αφού έχει ολοκληρώσει τον κύκλο της δικής της ζωής. Στην Επιστήμη της Ιστορίας και το γνωστικό αντικείμενο της Προφορικής Ιστορίας κατά συνέπεια, οι λέξεις αλήθεια και πραγματικότητα δεν έχουν θέση. Η αναζήτηση της “πραγματικότητας” και της “αλήθειας”, του τί πραγματικά έχει συμβεί ανά ιστορική περίοδο, είναι μια διαδικασία η οποία οδηγεί σε έναν φαύλο κύκλο. Εάν ίσχυαν η “πραγματικότητα” και η “αλήθεια”,  δεν θα υπήρχε η Ιστορία ως Επιστήμη, επειδή πολύ απλά, δε θα υπήρχε η ερμηνεία. Η Ιστορία είναι πλουραλισμός απόψεων, συνεχής αναζήτηση πηγών κι ερμηνεία αυτών που έχουν συλλεχθεί. ΔΕΝ υπάρχει απαραίτητα μια και μοναδική ερμηνεία/εξήγηση! Το αντίθετο της αλήθειας, δεν είναι το ψέμα, αλλά μια άλλη αλήθεια. Άρα, οι μαρτυρίες αυτές, είναι μια άλλη αλήθεια για την τοπική κοινωνία του νησιού.

-Πόσο σημαντικό είναι να αξιοποιηθεί και να προβληθεί όλο αυτό το υλικό; Το λέω αυτό γιατί βιώνουμε την εποχή του διαδικτύου και της πληροφορίας και δεν θυσιάζουμε ούτε ελάχιστα λεπτά “από τον πολύτιμο χρόνο μας” για να ακούσουμε πραγματικά τους παππούδες και τις γιαγιάδες μας; Ιστορίες και μαρτυρίες που όταν φύγουν από τη ζωή αυτοί οι άνθρωποι θα χαθούν…

Δε μπορώ να αντισταθώ και θα απαντήσω καυστικά. Ακριβώς επειδή η εποχή στην οποία ζούμε προβάλλει “πρότυπα” τα οποία καταστρατηγούν, ακυρώνουν την ανθρώπινη υπόσταση, ηθική και αξιοπρέπεια, θεωρώ άκρως επίκαιρο και τονωτικό για όλους και όλες εμάς να αφιερώσουμε ελάχιστα λεπτά από τον “πολύτιμο” χρόνο που σκορπάμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (Facebook, Instagram). Να δημοσιοποιήσουμε την προσωπική μας ζωή, με ποιους είμαστε, πού πήγαμε, τί δουλειά κάνουμε, πώς περνάμε την καθημερινότητά μας, για να αισθανθούμε ότι είμαστε κάποιοι/ες, ότι βρισκόμαστε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του άλλου. Να διαφημιστούμε δηλαδή ως ένα άλλο προϊόν που οδεύει προς κατανάλωση. Αναφέρομαι στην πλειονότητα που κάνει κατάχρηση και όχι χρήση των επιτευγμάτων της τεχνολογίας. Βρίθει η κοινωνία μας από κούφιους και δήθεν ανθρώπους. Θα σας πω μόνο ότι, ο άνθρωπος που έχει πάρει like από την ΖΩΗ κι από τους ανθρώπους με τους οποίους συναναστρέφεται, δε χρειάζεται τα like των Facebook και Instagram. Ο καθένας και η καθεμιά από εμάς επιλέγει πού θέλει να ανήκει; Οι σφουγγαράδες και οι γυναίκες τους ΑΞΙΖΟΥΝ ΠΟΛΛΑ like και πρέπει να αποκτήσουν πολλούς followers! Αυτό πρέπει επιτέλους να το συνειδητοποιήσουμε! Πρέπει να ξυπνήσουμε από το λήθαργο στον οποίο έχουμε βυθιστεί!

-Επειδή ασχολήθηκες σε βάθος με την σφουγγαροσύνη, θεωρείς πως είναι ένα αντικείμενο που θα ενδιέφερε τους μελλοντικούς φοιτητές των Ιστορικών Τμημάτων;

Εξαρτάται από την οπτική που θα το “δουν” και με ποιές προϋποθέσεις πρόκειται να ασχοληθούν. Εγώ θα σας πω το εξής: επιθυμώ, είναι μακροπρόθεσμος στόχος μου, η Κάλυμνος να γίνει πόλος ερευνητικής έλξης σε ακαδημαϊκό επίπεδο. Είναι η σύνδεση της τοπικής κοινωνίας με την ίδια την Επιστήμη και το αντίστροφο. Ίσως σε κάποια αυτιά να μην ακουστεί αυτό που λέω, επειδή μπορεί να μοιάζει ανιαρό, ανούσιο, ανωφελές. Όμως, η πραγματικότητα (όχι η ιστορική) είναι πικρή, όπως η ασπιρίνη, αλλά πρέπει να την ακούμε, για να τη συνειδητοποιούμε. Το νησί μας είναι ένας τόπος ο οποίος δυστυχώς, το λέω με μεγάλη θλίψη και πικρία, δεν μπορεί να κρατήσει τους νέους και τις νέες, όπως και η χώρα μας εν γένει. Δε θα σας μιλήσω για το “brain drain,” τη λεγόμενη διαρροή “εγκεφάλων” από την Ελλάδα προς το εξωτερικό. Έχει γίνει καραμέλα την τελευταία δεκαετία. Άλλωστε κανείς και καμιά από εμάς δεν διαθέτει τέτοια συγκλονιστική ευφυΐα. Θα σας μιλήσω όμως για νέους ηλικιακά ανθρώπους που έχουν κάποια ειδίκευση/κατάρτιση και οι οποίοι θέλουν να προσφέρουν στον τόπο και τη χώρα τους. Ανεξαρτήτως σπουδών. Και υπάρχουν αυτοί οι άνθρωποι! Αυτοί και αυτές είναι που θα “πάρουν στις πλάτες τους” την ελληνική κοινωνία.

-Το Αρχείο Προφορικής Ιστορίας που θέλετε να δημιουργήσετε, με ποιες άλλες δράσεις θα μπορούσε να εμπλουτιστεί;

Το Αρχείο Προφορικής Ιστορίας είναι μόνο η αρχή και η αρχή, είναι το ήμισυ του παντός. Αποτελεί το πρώτο μεγάλο βήμα για το Σωματείο μας. Η προσπάθεια αυτή ακολουθείται από μια σειρά δραστηριοτήτων που έχουν σχεδιαστεί τα τελευταία τέσσερα χρόνια και θα υλοποιηθούν σταδιακά. Θα ήθελα να επισημάνω ότι όλες οι δράσεις μας θα απευθύνονται εκτός από την Κάλυμνο και στα υπόλοιπα Δωδεκάνησα. Είναι αρκετά μεγαλεπήβολο όραμα, αλλά όχι ανέφικτο. Ενδεικτικά σας αναφέρω ότι ολοκληρώνεται ένα σπογγαλιευτικό παραμύθι το οποίο βασίζεται στη μουσειολογία και τη μουσειοπαιδαγωγική το οποίο επιμελούμαστε με τη συνάδελφο, συμφοιτήτρια και μέλος του ΔΣ, Βάλλια Σέντε και μια φίλη της τής οποίας η συμβολή ήταν πολύ σημαντική. Αφενός έχω κάποιες ιδέες και προτάσεις, αφετέρου δεν μπορούν να υλοποιηθούν, αν δεν υπάρχουν οι κατάλληλοι συνεργάτες. Σ’ αυτή τη δράση λοιπόν, δουλεύουμε τρεις. Μια σκέψη, η οποία καλώς εχόντων των πραγμάτων θα συγκροτηθεί το 2020, είναι η δημιουργία Ομάδας Προφορικής Ιστορίας στο νησί (Ο.Π.Ι.ΚΑΛ). Θα υπάρξει σχετικό κάλεσμα.

Ένα ακόμη πλάνο είναι η δημιουργία ετήσιου ηλεκτρονικού περιοδικού με τις δράσεις του Σωματείου και η σύνδεση του Ναυτικού Μουσείου Καλύμνου με τα υπόλοιπα Ναυτικά Μουσεία της χώρας μας. Ιδανικά, θα ήταν η σύνθεση αμιγούς σπογγαλιευτικής συλλογής. Εκτός αυτών, προσωπικό στοίχημα είναι να συνδεθεί η Κάλυμνος με την τριτοβάθμια εκπαίδευση της χώρας μας, για να υπάρχει η δυνατότητα πρακτικής άσκησης φοιτητών/τριών στο Ναυτικό Μουσείο σε τομείς που άπτονται του αντικειμένου. Αυτή είναι μια πρόγευση. Τα υπόλοιπα θα γίνουν γνωστά μέσα από τα πεπραγμένα. Θα πρέπει να αναφέρω ότι η Κάλυμνος διαθέτει ένα καταπληκτικό Ιστορικό Αρχείο, το Αρχείο Δημαρχίας – Δημογεροντίας το οποίο παραμένει αναξιοποίητο, μετά την πάρα πολύ καλή δουλειά που προηγήθηκε από τον κύριο Χατζηδάκη κι από μια κοπέλα η οποία δούλεψε για την καταγραφή και την ψηφιοποίησή του. Έχουμε ένα Αναγνωστήριο το οποίο έχει αρκετό υλικό και θα μπορούσε να έχει ακόμη περισσότερο, λειτουργεί με την ευγενή πρόθεση του κυρίου Γιαμαίου. Αναρωτιέμαι ειλικρινά, οι δημοτικές αρχές που έχουν κατά καιρούς “διοικήσει” αυτό το νησί, δεν τα βλέπουν όντως; Εθελοτυφλούν; Θεωρούν ότι είναι ψιλά γράμματα; Ή το βρίσκουν “φυσική” ροή των πραγμάτων για τα δεδομένα της Καλύμνου; Ακόμη προσπαθώ να βρω κάποια απάντηση, αλλά μάταια.

-“Η ζωή δεν είναι αυτή που έζησε κανείς, αλλά αυτή που θυμάται και όπως τη θυμάται για να την διηγηθεί”. Η φράση αυτή ανήκει στον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μαρκές. Ποια είναι η δική σου άποψη;

Θα σας απαντήσω με μια ερώτηση. Τί θα ήταν ή πώς θα ήταν η ζωή μας, χωρίς το οξυγόνο και το νερό; Η τετριμμένη φράση “λαός χωρίς μνήμη, είναι λαός χωρίς ιστορία,” καθορίζει την πορεία της ανθρωπότητας. Και ο ελληνικός λαός, είναι ένας τέτοιος λαός. Αρνούμαστε πεισματικά να αποκτήσουμε μνήμη, με αποτέλεσμα να δημιουργούμε φαντασιακά και ψευδαισθήσεις επειδή μας βολεύουν, μας χαϊδεύουν τ’ αυτιά. Βέβαια, ως αντίστιξη θα σας πω ότι, για να θυμηθεί ο άνθρωπος, πρέπει πρώτα να ξεχάσει. Είναι ένας ψυχολογικός μηχανισμός. Ίσως υπάρχει ελάχιστη ελπίδα να την βρούμε και να την κατακτήσουμε στο βαθμό που μπορούμε να το κάνουμε. Στο χέρι μας είναι.

thumbnail_124.jpgΠροφορικές μαρτυρίες

Παραθέτουμε σταχυολογημένα αποσπάσματα προφορικών μαρτυριών των σπογγαλιέων και των συζύγων τους στην τοπική διάλεκτο της Καλύμνου, όπως μαγνητοφωνήθηκαν κατά τη διάρκεια της συνέντευξης και απομαγνητοφωνήθηκαν μετέπειτα από τη Νικολέτα Τσίγκρα:

«Να σου πω. Παρόλο που ήτανε σκληρή δουλειά, εγώ για να ‘μαι ειλικρινής, πιστεύεις ότι βλέπω ονείρατα (όνειρα) ότι είμαι κάτω και βγάλω σφουγγάρια; Γιατί μας έμεινε μέσα πια τα χρόνια, τα χρόνια και βλέπω ονείρατα (όνειρα) και βγάλω σφουγγάρια, σφουγγάρια, σφουγγάρια γεμίζω, γιατί κρατούσαμε απόχες, ναι. Και βάλλαμε τα σφουγγάρια μέσα. Και ησθάνουμαι (αισθάνομαι) έτσι, (ι)κανοποιημένος δηλαδή. Μετά ξυπνώ, και είναι ψέματα. Είναι όνειρο, βέβαια, μας μένου(ν) εμπειρίες. Με όλη τη σκληρή δουλειά, μας μένου(ν) (ε)πειδή, ζήσαμε πολλά χρόνια βέβαια, μας έμειναν εμπειρίες, όπως λέεις (λες)».

«Απλυσιά, κούραση, άγχος, άγχος. Να λείπεις έξι, εφτά (6 – 7) μήνες από το σπίτι σου, εφτά (7) μήνες να περπατήσεις, να κάθεσαι στο καΐκι εφτά μήνες και όταν τελείωνες στη δουλειά, να ‘ρθεις στο λιμάνι, ζυγίζαμε τα σφουγγάρια και ‘βλέπαν και στεριά. Εφτά (7) μήνες στο πέλαγος, θα φας το βράδυ φαγητό. Το καφάσι που λέμε ήταν σαρδέλες, ελιές και γαλέτα, η γαλέτα απ’ τους σκουλούκους (σκουλήκια) που είχε, δεν μπορείς να φας. Περίμενες λοιπόν να σκοτεινιάσει, να μην βλέπει, να την βάλεις στη γ(κ)αζιέρα πάνω σε μια σκάρα, να ψηθεί ο σκούλουκας (σκουλήκι), να την τινάξεις για να φάεις (φας). Το νερό; Ένα μήνα μες στο βαρέλι το είχες, σκουριά, πού να πλυθείς με το νερό; (Ν)Α σε σκοτώσει ο καπετάνιος, γιατί παίρνεις ζεστό νερό μες στο πέλαγος; Τα ρούχα; Τα τραβούσε το καΐκι μια βδομάδα από πίσω, απ’ το σχοινί».

«Οι δυσκολίες βέβαια, ειδικά στη Λιβύη, στην Τυνησία, στην Αίγυπτο ήταν μπογάτα μεγάλα. Έπειτα, θάλασσες χοντρές, τα καΐκια μας τότε, τα σκάφη τότες δεν ήταν τα μέσα που έχουν σήμερα, δεν είχαμε ούτε ραντάρ, ούτε πλότερ που έχουν τώρα. Ήταν μια πυξίδα, ένας χάρακας και ένας χάρτης, αυτά ήταν, δεν υπήρχαν τότε. Τότε ήταν οι ναυτικοί, δεν έχει σήμερα ναυτικούς, έχει μόνο όργανα. Οι ναυτικοί ήταν τότε, φεύγανε με αυτά τα λίγα μέσα που είχανε και γυρίζανε τον κόσμο».

«Άμα ήμπαινα (έμπαινα) κάτω εγώ, σου μιλάω λόγω τιμής, όντα (όταν) ήμπαινα (έμπαινα) κάτω στη βουτιά, νόμιζα ότι ήμουνα στο καλύτερο κέντρο των Αθηνών, στην καλύτερη έπαυλη, τόσο κάτω είναι ωραία ας πούμε».

«Πίκρα, πίκρα, χολή, χολή. Στενοχωρία (στενοχώρια), κλάμα, (ν)α περπατείς έξω και να βλέπεις τις γυναίκες να κουβεντιάζωσι (κουβεντιάζουν), μήπως ήπαθε (έπαθε) τίποτε ο άντρας τους. Μην την θέλεις τη ζωή του θαλασσινού κόρη μου. Χρυσάφι να αποκτίζει (αποκτά), μην την θες τη ζωή του θαλασσινού. Ηπέρασα (πέρασα) μια ζωή πικραμένη, αγανακτισμένη απού (από) το(ν) φό(β)ο μου».

 *Η Νικολέτα Τσίγκρα είναι πτυχιούχος Ιστορικός του Τμήματος Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Τίτλος Πτυχιακής Εργασίας: “Η Κάλυμνος των σφουγγαράδων μέσα από τη συλλογική μνήμη και τη βιωμένη εμπειρία”. Από τον Νοέμβριο του 2017 μέχρι τον Απρίλιο του 2019 ήταν υποψήφια Ερευνήτρια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου στα γνωστικά κι ερευνητικά αντικείμενα “Κοινωνιολογία της Γνώσης” και “Κοινωνιολογική Φαινομενολογία”. Τον Μάιο του 2019 έγινε ανεξάρτητη Ερευνήτρια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας της Σχολής Κοινωνικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αιγαίου στα γνωστικά κι ερευνητικά αντικείμενα “Κοινωνιολογία της Γνώσης” και “Κοινωνιολογική Φαινομενολογία”. Τίτλος Ερευνητικής Εργασίας (βρίσκεται εν εξελίξει): “Κοινωνικοί ρόλοι, επαναπροσδιορισμοί και συγκρότηση της γυναικείας ταυτότητας στο νησί της Καλύμνου”.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s