Στον “ξε-νι-τε-μέ-νο” μας στις Πατρίδες των Ελλήνων, έχει αφιερώσει η Ειρήνη Γαλανού Μπουφίδη το βιβλίο της με τίτλο «Ο εκπαιδευτικός Αντώνης Καραντώνης –Οι δικές του Πατρίδες» (εκδόσεις Κοράλλι) με το οποίο θέλησε να συστήσει στους συμπατριώτες της έναν αγνοημένο μέχρι πρότινος πρόγονό τους, η προσφορά του οποίου στην Ελληνομάθεια, τόσο στο νησί του όσο και στις πολύπαθες ορθόδοξες κοινότητες της μικρασιατικής ενδοχώρας, υπήρξε ανεκτίμητη.

Η συγγραφέας, δισεγγονή του αδελφού του βιογραφούμενο, φέρνει στο φως «άλλον έναν Καλύμνιο ζηλωτή των Γραμμάτων». Ο Αντώνης Καραντώνης, με προγονική καταγωγή από την πλευρά του πατέρα του από τη Μάνη και δη από την παλιά ιστορική οικογένεια Μπενάκη– είναι σε ηλικία μόλις τρινταενός ετών ένα από τα θύματα της μεταμεσονύχτιας συμπλοκής στη Χώρα της Καλύμνου (έχασε μάλιστα το αριστερό του χέρι) “τον καιρό των Τουρκώ(ν)”, όταν ο Αχμέτ Πασάς επιχειρεί να αφαιρέσει από τους Καλύμνιους τα προνόμια και να επιβάλει την Καϊμακαμία. Τέσσερα περίπου χρόνια μετά, το 1873, μετοικίζει στη Μικρά Ασία όπου για τρεις και πλέον δεκαετίες διδάσκει στα ελληνόπουλα σε σχολεία της Σπάρτης της Πισιδίας και της Σύλλης του Ικονίου όχι μόνο ελληνικά, μαθηματικά και ιστορία, αλλά προπαντός μεταλαμπαδεύει φρόνημα ελληνικό, ήθος χριστιανικό και εθνική υπερηφάνεια.

Ο Γάλλος περιηγητής και αρχαιολόγος Gaston Deschamps τον αναφέρει εκστασιασμένος στα περιηγητικά του κατά την παραμονή του στην Μικρά Ασία: «…επισκέπτομαι την τάξιν του διδασκάλου Καραντώνη. Είδα εις την τάξιν του μαθητάς με γένεια γκρίζα, πτωχούς γέροντας, πατέρας και παππούς οι οποίοι ήρχοντο εις το σχολείον να συλλαβίσωσι το Αλφάβητον της γλώσσας των με τα εγγόνια τους. Θέμα πραγματικώς αξιοθαύμαστον, και το οποίον μου επιτρέπει να συγχαρώ αυτούς τους γενναίους ανθρώπους οι οποίοι δένονται, οι οποίοι κρατιώνται  (τρόπος του λέγειν) απελπιστικά από την γλώσσαν των προγόνων των, από τη θρησκείαν των, γνωρίζοντες κατά την έκφρασιν ενός εκ των ποιητών μας, ότι εάν ένας λαός φυλάττη την μητρικήν του γλώσσαν είναι το ίδιον με το να φυλάττη ο ίδιος το κλειδί της φυλακής του». Μια μαρτυρία που τον καθιστά έναν εκ των προδρόμων του θεσμού της λεγόμενης Λαϊκής Επιμόρφωσης.

Στη συζήτηση που ακολουθεί η κ. Ειρήνη Γαλανού Μπουφίδη μας αποκαλύπτει ενδιαφέροντα στοιχεία που έφερε στο φως η έρευνά της για το οδοιπορικό του εκπαιδευτικού Αντώνη Καραντώνη από την τουρκοκρατούμενη Δωδεκάνησο στις πέραν του Αιγαίου αλησμόνητες πατρίδες, σημειώνοντας πως θεωρεί χρέος των Καλυμνίων -και όχι μόνο- να τον κρατήσουν στη μνήμη τους για το πατριωτικό του ήθος και την διακονία της Ελληνομάθειας.

-Ένας Μπενάκης λοιπόν με καλύμνικη καταγωγή!

Γιατί όχι; Συμβαίνει κι αυτό. Τα ιστορικά γεγονότα σκεπάζουν με βιασύνη τις μικροϊστορίες των ανθρώπων… Γνωρίζουμε πως η Μάνη, κακοτράχαλη κι απρόσιτη, παρέμεινε αδούλωτη. Το έτος 1770, οι Μπενάκηδες, προύχοντες της περιοχής με καταγωγή από Κρήτη, πρωτοστατούν στην αποτυχημένη Ορλωφική επανάσταση. Διασκορπίζονται ανελέητα. Ένας κλάδος καταφεύγει στη Χίο. Ένας άλλος, μέσω Ύδρας και Ρόδου, με το παρανόμι “Ροδίτης”, βρίσκει καταφύγιο στην Κάλυμνο. Το πραγματικό του επώνυμο παραμένει ανομολόγητο λόγω των συνθηκών. Στην επόμενη γενιά ο γιος Αντώνης, λόγω της ηλιοκαμένης επιδερμίδας του παρονομάζεται “καρά-Αντώνης” και έκτοτε Καραντώνης. Όπως το είπατε, λοιπόν. Ένας Μπενάκης με καλύμνικη καταγωγή! Και στην πορεία, Καλύμνιος με μανιάτικη καταγωγή!

-Τι ήταν εκείνο που σας έκανε να ακολουθήσετε τα χνάρια της πορείας του Αντώνη Καραντώνη και να καταγράψετε την διαδρομή της ζωής του; Ήταν μόνο η φράση του Κικέρωνα που αναφέρετε στον πρόλογο του βιβλίου: «Αν νιώθεις υπερήφανος για τους προγόνους σου, μη στερήσεις τη δυνατότητα αυτή από τους απογόνους σου»;

Το αρχικό ερέθισμα ήταν μια αλληλουχία συμπτώσεων που μου χτύπησαν την πόρτα. Τις απαριθμώ στον επίλογο της βιογραφίας. Οι αρχικές πληροφορίες που συνέλεξα, λοιπόν, ήρθαν να προστεθούν στις διηγήσεις της γιαγιάς μου και να αναθερμάνουν στη μνήμη μου το θαυμασμό της μητέρας μου για το μονόχειρα άξιο συγγενή τους. Δεν ήταν αρκετές. Άρχισα να ερευνώ παντού, να ιχνηλατώ τα βήματά του στις τέσσερις Πατρίδες του, όπως αποκαλώ τους σταθμούς του οδοιπορικού του. Τη Μάνη, την Κάλυμνο, τη Σπάρτη Πισιδίας και τη Σύλλη Λυκαονίας. Οι απαντήσεις από τις αξιόπιστες πηγές δικαίωναν το ενδιαφέρον μου. Ένας “Διδάσκαλος του Γένους” αναδύεται. Συγκεκριμένα, η φράση του Κικέρωνα που αναφερθήκατε, με ενθάρρυνε να προχωρήσω στην έκδοση της σύντομης βιογραφίας του. Ήταν χρέος μου, η υπερηφάνεια για τους προγόνους να μεταφέρεται στους απογόνους. Ως αξιακή αρετή και παράδειγμα προς μίμηση. Και απόγονοι είναι όλοι οι Έλληνες. Και όχι μόνο.

-Πόσο σας δυσκόλεψε η συλλογή των στοιχείων που αφορούσαν στη ζωή και το έργο του και πόσο διήρκησε η έρευνά σας; Προκειμένου μάλιστα να την ολοκληρώσετε ταξιδέψατε και στη Σύλλη της Λυκαονίας.

Η αναμέτρηση με τον παρελθόντα χρόνο είναι επίπονη. Η έρευνα, μέσα από αποτυπώματα σε βάθος ενός και δύο αιώνων περίπου, ναι, είναι δυσχερής. Πολύ περισσότερο, όταν το Μικρασιατικό Ολοκαύτωμα στις μακρινές αυτές πατρίδες των Ελλήνων, σάρωσε και έκανε στάχτη τα πάντα. Επομένως, η σημαντικότητα του πονήματος αυτού σχετίζεται με όσα κατάφερα να βρω, αλλά και όσα δεν. Γιατί και αυτά γίνονται πυξίδα. Και μόνο γι’ αυτό, το ταξίδι της αναζήτησης είναι παράλληλα και συναρπαστικό. Άλλος κίνδυνος είναι οι υποκειμενικές ιδεοληψίες. Οφείλεις να διαχειρίζεσαι τα ευρήματα με εντιμότητα. Να ελέγχεις και να διασταυρώνεις σε κάθε βήμα τις πηγές. Να επισημαίνεις κάθε αμφιβολία ή πιθανολόγηση, καθόσον ενδέχεται να βρεθείς στο μέλλον μπροστά σε αντικρουόμενα στοιχεία και ανατροπές. Αξιόπιστη καταγραφή νοείται η τεκμηριωμένη, ώστε να παρακάμπτει, επίσης, τον κίνδυνο της όποιας συναισθηματικής προσέγγισης.

Άρχισα να ερευνώ από το έτος 2015. Στο ΚΑ’ Πολιτιστικό Συμπόσιο της Στέγης Γραμμάτων Δωδεκανήσου 2019 εισηγήθηκα το θέμα, αλλά συνέχισα να ψάχνω και μετά από αυτό, για επιπλέον μαρτυρίες. Και θα συνεχίσω να το κάνω. Είναι διαδικασία που δεν πρέπει να σταματά ποτέ. Πάντα θα υπάρχει κάτι περισσότερο. Όπως το λέτε, επισκέφθηκα τη Σύλλη στην καρδιά της Ανατολής, το άλλοτε αστικό “γκιαούρκιοϊ”, χωριό των απίστων, όπως το αποκαλούσαν οι Τούρκοι. Σε απόσταση αναπνοής από το σκληροπυρηνικό ισλαμικό Ικόνιο, ήταν ο τόπος που άφησε την τελευταία του πνοή. Δυστυχώς, ούτε τάφο βρήκα, ούτε ταφόπλακα! Μετά δυσκολίας εντόπισα την ελληνική συνοικία από το ανάγλυφο του εδάφους και κάποια ερείπια. Την ταυτοποίησα με παλιά φωτογραφία που είχα στα χέρια μου. Υπήρχε, όμως, όρθιος ο περικαλλής ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ! Να μαρτυρεί το ελληνορθόδοξο μεγαλείο των Ελλήνων! Σήμερα είναι επισκέψιμος ως Μουσείο.

-Στη διάρκεια της έρευνάς σας, σας αποκαλύφθηκαν στοιχεία για τον Καλύμνιο εκπαιδευτικό που αγνοούσατε; Θέλετε να μοιραστείτε κάποια μαζί μας τα οποία ενίσχυσαν ακόμη περισσότερο την εκτίμησή σας απέναντί του;

Στην Κάλυμνο, συνάντησα μόνο κάποιες ονομαστικές αναφορές για την πρόσληψή του ως ελληνοδιδασκάλου στο νεοσύστατο Ελληνικό Σχολείο Καλύμνου. Αυτές που υπάρχουν στο αρχείο της Δημογεροντίας, στον Κάρολο Φλέγελ και στα Ιστορικά Σημειώματα του Γιάννη Ζερβού. Στο νησί μας ήταν εντελώς άγνωστη η μετέπειτα δράση του. Μέσα από συμπτώσεις, η προσέγγιση με τους χαμένους απογόνους του, έδωσε πρόσθετες πληροφορίες σχετικά με την αλλαγή της αρχικής του απόφασης. Και, αντί του μοναχισμού ως διέξοδο εξαιτίας της αναπηρίας του, να στραφεί ολοκληρωτικά στις επιτακτικές ανάγκες της εκπαίδευσης. Να δημιουργήσει δική του οικογένεια, στη συνέχεια. Πολύτιμες πηγές ήταν το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών και η Εστία Νέας Σμύρνης, με πρόσβαση στα αρχεία του ονομαστού σωματείου “Ανατολή”. Επίσης τα πονήματα Μικρασιατών συγγραφέων δεύτερης και τρίτης γενιάς, που μετέφεραν τις πληροφορίες των δικών τους. Μιλούν για “γιο επαναστατών από τη Μάνη που γεννήθηκε στην Κάλυμνο”, για “ένα δεινό φιλόλογο που έχασε τον αριστερό του βραχίονα στον πόλεμο και ήταν γεμάτος εθνικό παλμό”, που “ίδρυσε το πρώτο άρτιο Σχολαρχείο στη Σπάρτη με δέκα τάξεις”. Για “ένα χαρισματικό εκπαιδευτικό και άνθρωπο, προικισμένο με σπάνια προσόντα φιλόλογου και μαθηματικού που ακτινοβολούσε ήθος”, που ”σφυρηλατούσε θρησκευτικό και εθνικό φρόνημα μέσα στις ψυχές των Συλλαιοπαίδων”. “Ένα πνευματικό λαχείο, μια δωρεά Θεού για την ελληνικότατη Σύλλη”, που “σημάδεψε μιαν εποχή, τη σφράγισε με το πέρασμά του”, που “δεν τον έφτανε η μέρα και εξακολουθούσε τα μαθήματα και τη νύχτα με τη λάμπα”. Τις παραμονές της έκδοσης του βιβλίου, έλαβα μια επιστολή από την Συλλαία εκπαιδευτικό και συγγραφέα Ναυσικά Ιεσσαί Κασιμάτη. Μου επιτείνει τα παραπάνω σχόλια για τον Καραντώνη, κάποια από τα οποία είχε συμπεριλάβει στο βιβλίο της, μέσα από τις διηγήσεις του πατέρα της, ονομαστού Συλλαίου εκπαιδευτικού, με την παράκληση να τα μεταφέρω στους αναγνώστες. Φείδομαι του χρόνου σας να αναφερθώ ονομαστικά σε όσους εμπλούτισαν με τις μαρτυρίες τους τη βιογραφία και ζητώ τη συγνώμη τους. Θα αναφερθώ σε μία λεπτομέρεια χαρακτηριστική των επιλογών του βιογραφούμενου. Σύμφωνα με τα ιδεώδη του, τα ονόματα με τα οποία προικίζει τις κόρες του είναι όλα από το πάνθεο της ελληνικής ονοματολογίας. Ιδιαίτερα, με απασχόλησε το “Μπουμπουλίνα”, που ο δανεισμός προκύπτει από τη Λασκαρίνα. Γιατί; Διότι η Υδραία ηρωίδα μας γεννιέται στις φυλακές της Κωνσταντινούπολης, όταν η έγκυος μητέρα της επισκέπτεται το σύζυγό της Σταυριανό Πινότση, φυλακισμένο λόγω της συμμετοχής του στα Ορλωφικά. Συμπέρασμα: Ταύτιση και φόρος τιμής, λοιπόν, στην ιστορία του προγόνου του. Όλα αυτά ήταν άγνωστα σε μένα. Έπρεπε να τα εντοπίσω, να τα διασταυρώσω και να συνδέσω τις δύο φάσεις της ζωής του. Επανέρχομαι στο τελευταίο σκέλος του ερωτήματός σας. Ναι, η εκτίμησή μου έγινε απεριόριστη. Ιδιαίτερα στο σημείο που η αναπάντεχη αναπηρία του, συμβατή με το πατριωτικό του ήθος, βρίσκει διέξοδο στη σπουδή των Μαθηματικών. Και στη διακονία της Ελληνομάθειας στα βάθη της Τουρκιάς!

Όταν συλλέξατε όλο το υλικό που χρειαζόσασταν, νιώσατε δικαιωμένη για την προσπάθειά σας; Άξιζε πράγματι να υπάρχει μια γραπτή μαρτυρία για τον συγκεκριμένο Καλύμνιο; Ποιες θέλετε να είναι οι πρώτες σκέψεις που θα έρχονται στο μυαλό ενός συντοπίτη σας -και όχι μόνο- ακούγοντας το όνομα Αντώνης Καραντώνης;

Με την ολοκλήρωση της προσπάθειας, ναι, αισθάνθηκα καλά. Ένοιωσα ότι πρόλαβα. Όμως, η δικαίωσή μου βρίσκεται και στην κρίση του αναγνώστη. Για μένα άξιζε τον κόπο, για όσα έχω προαναφέρει. Ο Αντώνης Καραντώνης δεν έχει μνήμα. Αλλά έχει θέση στο ράφι των σχετιζόμενων Αναγνωστηρίων ως προσφορά. Ο Καλύμνιος -και όχι μόνο- οφείλει να κρατήσει στη μνήμη του πως “Τον καιρό των Τουρκώ(ν)”, όταν ο Αχμέτ Πασάς επιχειρεί να του αφαιρέσει τα προνόμια και να επιβάλει την Καϊμακαμία, ο μόλις τριανταενός ετών φιλόλογος Αντώνης Καραντώνης είναι ένα από τα θύματα της μεταμεσονύχτιας συμπλοκής στη Χώρα της Καλύμνου. Στη δίνη των πολέμων και των μικρασιατικών εξελίξεων, ο ίδιος άνθρωπος εκπροσωπεί την γενέτειρά του, από το μικρασιατικό μετερίζι, με την ίδια αγωνιστικότητα. Με το ίδιο πατριωτικό ήθος. Η διακονία της Ελληνομάθειας ήταν η “εξαγορά” για το ακρωτηριασμένο χέρι του από τον εχθρό. Αλλά και η ολοκλήρωση της “βεντέτας”, σύμφωνα με τις μανιάτικες καταβολές του.

-Διαβάζοντας κανείς το βιβλίο εντυπωσιάζεται από την μαρτυρία του Γάλλου αρχαιολόγου, μελετητή και περιηγητή Gaston Deschamps για τα όσα είδε και κατέγραψε στην Σπάρτη της Πισιδίας και δη για το άσβεστο πάθος του Αντώνη Καραντώνη για τον Ελληνικό Λόγο, για την Ελληνική Παιδεία.

Ο Deschamps δηλώνει εντυπωσιασμένος από τη γνωριμία του με τον Καραντώνη. Επισκεπτόμενος μάλιστα τη βραδινή τάξη του στη Σπάρτη Πισιδίας, βρίσκεται μπροστά σε μαθητευόμενους κάθε ηλικίας, δηλαδή, πατεράδες, παππούδες και εγγόνια συγχρόνως. Οι Έλληνες αυτοί ντρέπονται που είναι τουρκόφωνοι και προσπαθούν με αυτοσχέδια νοήματα να εξηγήσουν τον βάναυσο τρόπο της αποκοπής της γλώσσας, της θρυλούμενης “γλωσσοτόμησης”, που τους ανάγκασε έκτοτε να στερηθούν τη μητρική τους λαλιά. Η περιγραφή από τον Deschamps είναι συγκλονιστική. Στη μαρτυρία αυτή αλλά και σε άλλες, οφείλουμε την πληροφορία ότι ο Καραντώνης ήταν, επίσης, ένας πρόδρομος του θεσμού της λεγόμενης Λαϊκής Επιμόρφωσης.

-Θέλω να ολοκληρώσουμε την συζήτησή μας ευχάριστα! Γράφετε στο βιβλίο σας πως αρκετές δεκαετίες μετά οι συγγενικοί κρίκοι των απογόνων του Καλύμνιου εκπαιδευτικού, ενώνονται και επιστρέφουν από όλα τα μήκη και πλάτη της γης στη γενέθλια γη του ξενιτεμένου τους προγόνου!

Όντως, οι απόγονοι του Καραντώνη είναι διασκορπισμένοι ανά την υφήλιο. Είναι ευλογία η επανασύνδεση των συγγενικών κρίκων. Η επικοινωνία υπερατλαντικής εμβέλειας αναζωπυρώνει τον πόθο της επιστροφής των απογόνων στην Κάλυμνο. Η επιστροφή στις ρίζες τους, ήδη, έχει αρχίσει… Θα συνεχιστεί όταν ανοίξουν οι δρόμοι και επιστρέψουμε στην κανονικότητα. Δικαιώνεται, λοιπόν, ο Κικέρωνας. Ναι, ο Καλύμνιος είναι υπερήφανος για τους προγόνους του!

* Η Ειρήνη Γαλανού Μπουφίδη γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε Νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Εργάστηκε για τα κρατικά ΜΜΕ σε ραδιοτηλεοπτικές εκπομπές, ταινίες μικρού μήκους, συγγραφή κειμένων, εκφωνήσεις, αφηγήσεις. Έγραψε ορατοριακά έργα, στίχους σε δισκογραφία, άρθρα και αφιερώματα σε περιοδικά και επιμελήθηκε δραματοποιημένες και ορατοριακές παραγωγές. Στην Κάλυμνο οφείλει την καταγωγή της και τις συναισθηματικές καταβολές της. Τις μνήμες από τα σχολικά της χρόνια.

2 responses »

  1. Ο/Η Michael.Sakellariou λέει:

    Με την Ειρήνη Γαλανού – Μπουφίδη είμαστε συγγενείς. Είχε την καλωσύνη να μου στείλει το βιβλίο. Είναι ένα καλογραμμένο και τεκμηριωμένο ντοκουμέντο για την ζωή και την πορεία του Αντώνη Καραντώνη μέχρι τη Σπάρτη Πισσιδίας. Η συγγραφέας ακολούθησε πιστά την πορεία του, όπως χαρτογραφείται στο εξώφυλλο.
    Στο αρχείο του προπάππου μου Μιχαήλ Γ. Σακελλαρίου, καλύμνιου νομικού και δημοσιογράφου, σώζεται η προκήρυξη της 17ης Μαρτίου του 1869 που εκδόθηκε από τον Αχμέτ Πασά, προειδοποιώντας για τα γεγονότα που ακολούθησαν και στα οποία ο Καραντώνης έχασε το χέρι του.
    Είναι μια βιογραφία γραμμένη με συναίσθημα και αντικειμενικότητα, βασισμένη σε ντοκουμέντα.

    Μιχάλης Γ. Σακελλαρίου
    (δισεγγονός)

  2. Ο/Η Chris Petropanagiotakis λέει:

    Συμφωνώ με τον κύριο Καθηγητή. Μια καλογραμμένη βιογραφία τεκμηριωμένη για έναν “Ωραίο ως Έλληνα”. Πολύ εύστοχος ο τίτλος!

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s