«Η Κάλυμνος κάποτε…» Φωτο: kalymnos-archives.gr…

Γράφει ο Κώστας Ε. Μηνέττος*

Πολλά έχουν  γραφεί  για την περίοδο της Ιταλοκρατίας στα Δωδεκάνησα. Αρκετό μελάνι έχει χυθεί κι έχει αποτυπώσει την καθολική αντίσταση των νησιωτών  στον επίβουλο δυνάστη.

Έλληνες ακραιφνείς στην καρδιά και την ψυχή, στο φρόνημα και τη γλώσσα, αλλά και γνήσιοι Ορθόδοξοι  Χριστιανοί  οι Δωδεκανήσιοι, αγωνίστηκαν πεισματικά, υπομονετικά κι αντρίκεια, για να διατηρήσουν αναλλοίωτη την εθνική και θρησκευτική τους ταυτότητα.

Η ιδιαίτερη πατρίδα μας πέρασε από πολλές φουρτούνες και τρικυμίες και κινδύνευσε αρκετές φορές να χαθεί οριστικά και μαζί της ελληνικότητα αιώνων, ιστορία δόξας και τιμής, θρησκευτικότητα δισχιλιετούς χριστιανικής πίστης και ζωής. Αν διασώθηκε κι επέζησε, κι εντάχθηκε ως ακριβό στολίδι στον κορμό του Ελληνισμού, το χρωστά πρωτίστως στα παιδιά της, που μέσ’ απ’ τον πόνο της σκλαβιάς, μα και την ελπίδα και τον πόθο της λευτεριάς, αγωνίστηκαν παντοιοτρόπως, κι εδώ και στη μακρινή ξενιτιά, για να μη μπορέσει ο Ιταλός κατακτητής να εκριζώσει τη ψυχή τους, την καρδιά τους, το φρόνημά τους.

Από τις 6 Μαϊου του 1912 που οι Ιταλοί καταλαμβάνουν τη Ρόδο μέχρι την ευλογημένη μέρα της 31 Μαρτίου 1947, που η γαλανόλευκη σημαία αναρτήθηκε και πάλι στον ιστό του Διοικητηρίου της Ρόδου οι αγώνες των πατέρων μας ήταν συνεχείς.

Το παννησιωτικό συνέδριο στην Πάτμο, με το ψήφισμά του της 4ης Ιουνίου του 1912 καθώς  και τα ψηφίσματα του λαού της Καλύμνου στις 8-10-1912, στις 29-12-1912,στις 5-1-1913 και στις 3-2-1913 με αίτημα την ένωση με την Ελλάδα και το ψήφισμα της Χάλκης στις 3-2-1913,  το ηρωϊκό κι αιματοβαμμένο Πάσχα του 1919, το Πάσχα του «ζήτω !!!» στη Ρόδο, ο αμμοπόλεμος των γυναικών του Γενναδιού κατά τον Ιταλών κι η μάχη της σημαίας στο Γεννάδι, το  Φεβρουάριο του 1913, ήταν ενέργειες που από πολύ ενωρίς προδιέγραψαν τη στάση των νησιωτών απέναντι στον κατακτητή. Δράσεις που ακολούθησαν , όπως ο πετροπόλεμος και η εθνικοθρησκευτική αντίσταση του λαού της Καλύμνου στα 1935 κι ακόμα  οι πάμπολλες διαμαρτυρίες συμπαράστασης των  Δωδεκανησίων Αθήνας και  της Δωδεκανησιακής Νεολαίας Αμερικής, οι καταδρομικές επιχειρήσεις του Ιερού Λόχου,  η δράση των Δωδεκανησίων κατασκόπων και οι πολλές δολιοφθορές σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις, αλλά και οι συστηματικές προσπάθειες στο διπλωματικό πεδίο και οι αγώνες  του Σκεύου Ζερβού και των άλλων ελλήνων διπλωματών,  ήταν μορφές αγώνα που συνέβαλαν κι οδήγησαν τελικά στην ποθητή λευτεριά.

Όλα αυτά είναι λίγο ως πολύ γνωστά από δημοσιεύματα και παρουσιάσεις. Θα ενδιέφερε, νομίζω, μέσα απ’ αυτές τις σελίδες να γίνουν γνωστές ατομικές ή και ομαδικές εκδηλώσεις αντίστασης ανθρώπων της Καλύμνου, όπως μας τις εξιστόρησαν άνδρες και γυναίκες που τις έζησαν και εν πολλοίς  συμμετείχαν σ’ αυτές.

Κρυφό Σχολειό

Στην Κάλυμνο «κρυφό σχολειό» λειτουργούσε σε σπίτια δασκάλων, οι περισσότεροι των οποίων ήταν απόφοιτοι γυμνασίου και λιγότεροι πτυχιούχοι δάσκαλοι. Ονόματα που μου δόθηκαν είναι: Μαρία Τσάπου στη Χώρα, Ειρήνη Ταυλαρίου στον Πάνορμο, Νικόλαος Τσικούρης (ο αείμνηστος τυφλός μοναχός Θεόκλητος) στον Πάνορμο – Καντούνι, Γεώργιος Ζαϊρης στο Γαϊδουρόραχο, Βακίνα Ξιπολιτά, Νίκη Ψαρομπά, Σεβαστή Ρήγα, Μαρία Μαγκλή, Γιάννης Ρήγας, ο ψάλτης Φελλάς κι ο ιερέας Θωμάς. Σφυρηλάτησαν όλοι αυτοί και άλλοι που δεν μας έγιναν γνωστοί το ελληνικό εθνικό φρόνημα και κράτησαν ζωντανή τη φλόγα της ελπίδας για αγώνα και λευτεριά. Τους αξίζει η αιώνια ευγνωμοσύνη μας!

Οι μαθητές πηγαίνοντας στα σπίτια -κρυφά σχολειά-, έπαιρναν όλες τις προφυλάξεις τους, για να μη γίνονται αντιληπτοί από τους Ιταλούς και από ντόπιους υπηρέτες τους. Κρατούσαν στα χέρια καλαθάκι μέσα στο οποίο κάτω από κάποιο φαγώσιμο υπήρχε πετσέτα, με τυλιγμένα μέσα ένα βιβλίο της ελληνικής γλώσσας και δύο τετράδια, ένα για ορθογραφία και ένα για αριθμητική.

Ελάχιστοι εκπαιδευτικοί δέχονταν μια μικρή αμοιβή για τη δουλειά τους και μάλιστα σε φαγώσιμο είδος.

Βάψιμο σπιτιών

Το ασπρογάλανο  χρώμα θύμιζε ελληνική  σημαία, ελληνική πατρίδα, όνειρο και πόθο γενεών Δωδεκανησίων. Δεν  τους επιτρεπόταν  να το χρησιμοποιούν πουθενά σε εξωτερικούς χώρους. Έβρισκαν όμως τον τρόπο να λαχταρούν και να ονειρεύονται Ελλάδα στο εσωτερικό των σπιτιών τους, βάφοντας τους  τοίχους λευκούς και τις κορνίζες μπλε. Κάτι τέτοιο, αν γινόταν αντιληπτό από τους Ιταλούς ή τους ντόπιους «σπιούνους», συνεπαγόταν άμεση κλήση στην καραμπινιερία και σύσταση για αλλαγή χρωμάτων υπό την απειλή πολυήμερης φυλάκισης.

Τα γαλάζιου χρώματος υφάσματα

Πολλά ήταν τα δέματα που έρχονταν  από ξενιτεμένους Καλύμιους της Αμερικής σε συγγενείς τους στο νησί. Εκτός των άλλων είχαν και υφάσματα   για τη ραφή φορεμάτων και άλλων ειδών ρουχισμού. Στα υφάσματα αυτά κυριαρχούσε το μπλε χρώμα. Ήταν το πιο αγαπημένο χρώμα, αυτό που έκανε μάτια να δακρύζουν και καρδιές να πάλλονται, αλλά κι αυτό που εκνεύριζε αφάνταστα καραμπινιέρους και τελωνειακούς, ιδιαίτερα μάλιστα τους αποκαλούμενους «φραγκολεβαντίνους». Αφρίζοντας από οργή και θυμό, ποδοπατούσαν και καταξέσχιζαν τα γαλάζια υφάσματα που έβρισκαν στα δέματα κατά τον έλεγχο.

Νέος Ιταλός Διοικητής Καλύμνου

Μετά τα γεγονότα του 35-37 με τον ηρωϊκό πετροπόλεμο και το Αυτοκέφαλο αντικαταστάθηκε ο Ιταλός Διοικητής Καλύμνου. Ο διάδοχός του ναι μεν εφάρμοζε την ίδια πολιτική του προκατόχου του, όμως προσπαθούσε να χρυσώσει το χάπι, δείχνοντας μια φιλολαϊκή πολιτική. Κωμικές σκηνές  υποδοχής τον συνόδευαν στις περιοδείες του στα μαράσια του νησιού, μέσα στα στενά δρομάκια, όταν τα παιδιά κρατώντας ντενεκεδάκια με πέτρες τον ακολουθούσαν χλευάζοντας και κοροϊδεύοντας, ενώ ο ίδιος εκλάμβανε και απολάμβανε ως επιδοκιμασία και επευφημία το περιπαικτικό γιουχάϊσμα των μικρών.

Άρνηση  για  ένταξη στους «μπαλίλα»

Μαθητής  της  ΣΤ΄ τάξης  ο Γ.Τ. στο σημερινό 3ο Δημ.Σχολείο, το «πέρα σχολείο», όπως λεγόταν τότε, αναγκάστηκε να αλλάξει τόπο διαμονής και σχολείο, έπειτα από ξυλοδαρμό του από τον Ιταλό  διευθυντή. Αιτία η άρνησή του να φορέσει την ειδική στολή με το δίκοχο και να αποτελέσει μέλος της εξαμελούς τιμητικής φρουράς παρελάσεων του σχολείου με την ιταλική σημαία, την τρικολόρε. Τον ξυλοδαρμό ακολούθησε η στέρηση του διαλείμματος και ο εγκλεισμός του στην αίθουσα, ενώ όλο το σχολείο βρισκόταν στον αύλειο χώρο. Αντιδρώντας ο μαθητής πήδηξε από το παράθυρο και αναζήτησε καταφύγιο στο διώροφο σπίτι του, όπου και κλείστηκε στον όροφο, ασφαλίζοντας την είσοδο με τα «κοντομίρια». Τον αναζήτησε η ιταλική αστυνομία και μη μπορώντας να ανοίξουν την είσοδο κατέφυγαν στη βοήθεια της Πυροσβεστικής υπηρεσίας , οπότε με συνοδεία καραμπινιέρων ο μαθητής επέστρεψε στην τάξη του. Τελικά όλη η οικογένεια εγκατέλειψε την Πόθια και εγκαταστάθηκε στο Βαθύ της Καλύμνου, αφού η πίεση αυτή και οι τιμωρίες ήταν καθημερινές.

Η άρνηση του μαθητή να μπει στη φρουρά και να θεωρηθεί «μπαλίλα», δηλαδή «φασίστας», καθώς και η εν συνεχεία αντίδρασή του σχετίζεται με τη γιαγιά του, η οποία  συνεχώς του συνιστούσε και τον παρότρυνε να μη γίνει ποτέ μπαλίλα, να μη γίνει «φράγκος».

Το πλεύρισμα των μαθητών για να εγγραφούν στους φασίστες «μπαλίλα» γινόταν με πλάγιο τρόπο στην αρχή, με υποσχέσεις δώρων ή και προσφορές δώρων είτε όμως και με έμμεσες απειλές. Χάριζαν ρουχισμό, πρόσφεραν μεσημεριανό φαγητό με σχολικά συσσίτια, έδιναν ακόμα και μικρά αλογάκια, πόνι, σε όσους υπέκυπταν και ενέδιναν και δήλωναν συμμετοχή, ενώ  οι σχολικές τιμωρίες, η στέρηση του φαγητού και άλλα περιλαμβάνονταν στις απειλές. Οι περισσότεροι όμως γονείς και παππούδες και ιδιαίτερα οι γιαγιάδες συμβούλευαν τα παιδιά να μη δέχονται  να γίνουν φασίστες, μπαλίλα. Στα καλοπιάσματα και τις υποσχέσεις Ιταλών παπάδων και δασκάλων αντέτασσαν την ελληνικότητα της φυλής, την ορθόδοξη πίστη, ενίοτε και τον εκφοβισμό, λέγοντάς τους πως «κάθε κόμπος στο σχοινί της μέσης των φραγκοπαπάδων ήταν  και ένα παιδάκι σκοτωμένο».

Αρκετοί ήταν οι μαθητές των σχολείων που διέκοπταν τη φοίτησή τους για παρόμοιους λόγους και κύρια για να μη υποχρεώνονται να διδάσκονται την ιταλική γλώσσα.

Οι «χρυσές λίρες» και ο δρόμος της προσφυγιάς

Ένας θαλασσοδαρμένος υπέργηρος ναυτικός μου αφηγήθηκε:

Με τον ερχομό των Γερμανών στο νησί πήραμε την απόφαση να φύγουμε για τα μικρασιατικά παράλια. Όμως χρειαζόμασταν χρήματα και κυρίως χρυσαφικά ή άλλα τιμαλφή, για να δοθούν στον καπετάνιο ενός καϊκιού που θα μας έπαιρνε από το ακρωτήριο της Χαλής για την Τουρκία. Ήμασταν όμως πάμφτωχοι, αφού ο πατέρας μας βρισκόταν σε φυλακές της Ιταλίας καταδικασμένος για αντίσταση και τη συντήρησή μας είχε αναλάβει ένας θείος μας, γεροδεμένος άνδρας και με ψυχή. Τη λύση την υπέδειξε στο θείο ένας χρυσοχόος του νησιού μας, ο αείμνηστος Βασίλης Χατζηιωάννου, ένας καλός οικογενειάρχης, τίμιος επαγγελματίας και άνθρωπος. Πρότεινε στο θείο μας να μαζέψει κέρματα ιταλικά ασήμαντης αξίας, που να προσομοιάζουν με χρυσές λίρες και να του τα δώσει για υποτυπώδη επιχρύσωση. Πράγματι  ο φιλάνθρωπος εκείνος χρυσοχόος πέτυχε μια τέλεια απομίμηση των αγγλικών χρυσών λιρών.

Με την επίδειξή τους επετράπη στην  οικογένειά μας να μπει στο καϊκι. Σ’ αυτό είχαν επιβιβαστεί και άλλες γυναίκες με τις οικογένειές τους, από τις οποίες ο καπετάνιος ζήτησε τους χρυσούς σταυρούς, τα βραχιόλια, τα δακτυλίδια, τα σκουλαρίκια ως αντίτιμο για τη μεταφορά, ως βαρκαδιάτικα για την προσφυγιά. Φτάνοντας στην Τουρκία ο θείος μας αντί να του παραδώσει τις ψεύτικες χρυσές λίρες του ζήτησε επιτακτικά και με τρόπο που δε σήκωνε δεύτερη κουβέντα, να επιστρέψει όλα τα χρυσαφικά σε όλους απ’ όσους τα πήρε. Οποία όμως  φρικτή  απογοήτευση του καπετάνιου, όταν είδε το θείο μου, μπροστά στα έκπληκτα μάτια του,  να αδειάζει στη θάλασσα τις «χρυσές» λίρες που περίμενε να καρπωθεί. Οι πρόσφυγες και η οικογένειά μας πέρασαν στην Τουρκία και ο εκβιαστής καπετάνιος βρήκε στο πρόσωπο του θείου μας τον μάστορά του.

Στέρηση φαγητού σε παιδιά του σχολείου

Στο λεγόμενο Δεσποτικού του Χωριού, όπου σήμερα το 2ο δημοτικό σχολείο Χώρας Καλύμνου, λειτουργούσε τότε η Δημοτική Σχολή Χώρας. Απαίτηση του  Ιταλού διευθυντή και των δασκάλων η ομοιόμορφη ενδυμασία. Τα μεν κορίτσια με μαύρες ποδιές, τα δε αγόρια με άσπρο πουκάμισο και μαύρο παντελόνι. Υπήρχαν παιδιά που αρνιόντουσαν να συμμορφωθούν. Μεταξύ αυτών και η Καλλιόπη Πατανά με τον αδελφό της Νικόλα. Τιμωρία για τους αρνητές η στέρηση του συσσιτίου που παρασκευαζόταν  και διανέμονταν για τους μαθητές στο σχολείο. Την άδικη, σκληρή κι απάνθρωπη αυτή αντιμετώπιση των παιδιών δε μπορούσε να δεχθεί ή Καλυμιά μαγείρισσα. Αφού τέλειωναν το φαγητό τους οι ομοιόμορφα ντυμένοι, εκείνη έβρισκε τον τρόπο να σιτίζει και τους αρνητές. Σε συνεννόηση μαζί τους , στα  κρυφά και βιαστικά, πρόσφερε το ίδιο φαγητό και σε όσους δεν συμμορφώνονταν με την  ενδυματολογική απαίτηση.

Φιλοϊταλικά αισθήματα  – μαθήτριες κατά δασκάλας

Ελληνίδα δασκάλα, από τις ελάχιστες εξαιρέσεις, προκειμένου να δείξει τα φιλοϊταλικά αισθήματά της κατά την επίσκεψη του Ιταλού Διοικητή Ντε Βέκι στα σχολεία, είχε φτιάξει μια  τεράστια αφίσσα με τον χάρτη της Ιταλίας με ενταγμένα σ’ αυτόν τα Ελληνικά Δωδεκάνησα. Στην ενέργεια της δασκάλας τους αντέδρασαν δυο ψυχωμένες μαθήτριες.  Έσκισαν και κουρέλιασαν το χάρτη της και επιπλέον πήραν τσουκνίδες και τις έτριψαν στο πρόσωπό της.

Το πασχαλινό άψητο αρνί

Στη Χώρα της Καλύμνου διέμενε μια οικογένεια Ιταλού αξιωματικού του στρατού. Παραμονή του Πάσχα η σύζυγός του θέλησε, τηρώντας το καλύμνικο  πατροπαράδοτο έθιμο του νησιού, να βάλει κι αυτή αρνί στο χωριάτικο φούρνο γειτόνισσάς της, το περίφημο  «μουούρι», όπως έβλεπε να κάνουν όλες οι οικογένειες στο νησί. Κατά παράδοξο τρόπο, ενώ όλα τα άλλα ψήθηκαν τέλεια, το δικό της έμεινε άψητο. Το γεγονός εντυπωσίασε και συζητήθηκε ευρέως στην κοινωνία της Χώρας και όλου του νησιού.

Ο αείμνηστος συμπατριώτης μου Εμμανουήλ Αθανασιάδης, από τους πρωταγωνιστές για την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων και την ενσωμάτωσή τους με την Ελλάδα, γνωστός από την εκπομπή της Φωνής της Αμερικής, ως Μάνος ο Ρόδιος, ζήτησε και του έγραψαν ως επίγραμμα επιτύμβιο το εξής: «Γεννήθηκα Τούρκος, μεγάλωσα Ιταλός, έζησα Αμερικανός, πεθαίνω ΕΛΛΗΝΑΣ».

Αυτή τη σκληρή πραγματικότητα βίωσαν οι γονείς και οι παππούδες μας. Βίωσαν σκλαβιά και κατοχή, πολέμους και πείνα, προσφυγιά και ξενιτιά. Καθένας τους θα μπορούσε να μας διηγηθεί εμπειρίες και αναμνήσεις άπειρες , όπως τις παραπάνω, παρμένες μέσα από την πολύπαθη και ζοφερή  μοίρα και  ζήση του Δωδεκανήσιου στους θαλασσοδαρμένους βράχους του Αιγαίου μας. Με ελπίδα όμως και  αισιοδοξία  να τιμήσουμε αυτή τη φορά με εσωτερική ανάταση, λόγω κορωνοϊού τις μέρες της ΛΕΥΤΕΡΙΑΣ μας.

*Ο Κώστας Ε. Μηνέττος είναι Επίτιμος Σχολικός Σύμβουλος Α’/θμιας  Εκπ/σης               

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s